Паспрабуйце ўявіць сабе самую звычайную раніцу, якая пачынаецца нават не з кавы ці чысткі зубоў, а з халоднага свячэння экрана. Вы ледзь расплюшчваеце вочы, і рука, нібы загадзя запраграмаваная, цягнецца да смартфона — гэты рытуал даўно стаў такім жа натуральным, як дыханне. Унутры прылады ўжо кіпіць жыццё, якое не спынялася ні на секунду, пакуль вы спалі: дзясяткі непатрэбных апавяшчэнняў, гуллівы мем ад сябра, паведамленне ад нечай мамы пра «чарговыя зніжкі, якія нельга прапусціць», і бясконцы паток абмеркаванняў у школьным чаце, дзе перамываюць косці нейкім дзіўным зменам у раскладзе. Стужка навін тым часам настойліва падсоўвае загалоўкі, якія крычаць пра шок, небяспеку і змовы — «Тэрмінова!», «Вучоныя выпадкова знайшлі...», «Ніколі не кажыце гэтыя словы...». Вы прагортваеце іх амаль аўтаматычна, не заўважаючы, як вострыя кручкі эмоцый учапляюцца ў ваша яшчэ соннае ўспрыманне, і ўсяго праз некалькі хвілін настрой ужо сапсаваны, а канкрэтнай прычыны для трывогі вы, здаецца, і не запомнілі — толькі непрыемны асадак і адчуванне набліжэння катастрофы.
Уся гэтая сітуацыя — вынік знаходжання ў агрэсіўным інфармацыйным асяроддзі, якое безупынна штурмуе наш мозг. Даследчыкі сцвярджаюць, што сучасны гараджанін за адзін дзень апрацоўвае такі аб’ём даных, які чалавек эпохі Асветніцтва збіраў па крупінках на працягу ўсяго свайго доўгага жыцця. І справа не толькі ў гэтай вар’яцкай гушчыні патоку — значна важней тое, што пераважная частка спажытага ўяўляе сабой інфармацыйны фастфуд. Ён прыгатаваны па спецыяльных рэцэптах: яркая эмацыйная абалонка, салодкі прысмак сенсацыі і поўная адсутнасць фактычнай пажыўнасці для нашага розуму. Мы глынаем гэтае смецце, нават не адчуваючы смаку, а потым здзіўляемся, адкуль бярэцца ментальная стомленасць.
Што такое інфармацыйная дыета на самай справе?
Калі мы чуем слова «дыета», свядомасць малюе жорсткія абмежаванні, прэсную ежу і пачуццё голаду — але з інфармацыйнай гігіенай усё інакш. Філасофія гэтай методыкі, якая прыйшла з псіхалогіі паводзін, не патрабуе ад вас стаць інфармацыйным пустэльнікам і адмовіцца ад сувязі са светам; яна прапануе ўсяго толькі рэвізію. Уявіце сабе халадзільнік, забіты пратэрмінаванымі кансервамі з этыкеткамі, на якіх складана знайсці нават згадку пра рэальны склад — вы ж не станеце гэта есці, нават калі вельмі галодныя, таму што разумееце рызыку атручвання. Чаму ж тады мы дазваляем сабе заглынаць неправераныя чуткі, якія таксічным чынам уздзейнічаюць на наш эмацыйны фон у і без таго трывожным інфармацыйным полі? Гэтае пытанне стала для мяне адпраўной кропкай, калі я вырашыла паставіць эксперымент на сабе.
На адзін тыдзень я адпісалася ад усіх каналаў, дзе маё вока хоць раз зачапілася за клікбэйтны загаловак, эмацыйную маніпуляцыю ці адсутнасць спасылкі на першакрыніцу — пад нож пайшлі нават некаторыя вельмі папулярныя рэсурсы. Наўзамен я пакінула сабе аскетычны набор з трох пунктаў: афіцыйныя дзяржаўныя зводкі, якія падаюць сухую факталогію; адзін навукова-папулярны часопіс з рэпутацыяй выдання, дзе правяраюць факты; і невялікі мясцовы гарадскі партал, журналісты якога асабіста прысутнічаюць на месцах падзей і нясуць адказнасць за кожнае апублікаванае слова. Тое, што пачало адбывацца з маім успрыманнем ужо на трэці дзень, здзівіла мяне больш за любы фэйк: я злавіла сапраўдную «ломку». Мне здавалася, што свет імкліва мяняецца недзе там, за сцяной маёй новай інфармацыйнай бурбалкі, а я катастрафічна не паспяваю за парадкам дням і бясконца губляю нешта жыццёва важнае. Гэты стан мае навуковую назву — Fear of Missing Out, альбо FOMO, і менавіта на ім будуюцца бізнес-мадэлі большасці таблоідаў. Аднак надыходзячы канец тыдня прынёс з сабой цвярозае ўсведамленне: з той вялізнай сотні навінак, якія я раней прагортвала з раніцы да ночы, непасрэдна майго жыцця датычылася ўсяго дзве-тры. Усё астатняе было інфармацыйным смеццем — гучным шумам, які не проста краў мой вольны час, але і метадычна фармаваў унутры стойкае адчуванне непазбежнай катастрофы.
Як вылічваць фэйкі і не патрапіць у пастку?
Падчас любой інфармацыйнай дыеты вы так ці інакш сутыкнецеся з вострым пытаннем фільтрацыі змесціва, і тут у беларускай лічбавай прасторы ёсць некалькі простых, але эфектыўных правілаў фактчэкінгу, якія пад сілу асвоіць кожнаму карыстальніку. Па-першае, трэба бязлітасна глядзець на крыніцу — калі паведамленне прыходзіць ад ананімнага акаўнта, які хаваецца за маскай смешнага ніка, альбо скідваецца ў агульны балталівы чат без спасылкі на афіцыйны дакумент, гэта ўжо падазрона. Сур’ёзныя сродкі масавай інфармацыі заўсёды пазначаюць, адкуль узятая навіна — гэта можа быць прэс-рэліз ведамства, прамы каментар чыноўніка ці спасылка на відавочцу, чые словы можна праверыць. Калі аўтар саромеецца раскрыць свой бэкграўнд, хутчэй за ўсё, вам спрабуюць выдаць чутку за сенсацыю.
Па-другое, неабходна выпрацаваць імунітэт да загалоўкаў — калі яны будуюцца па лякале «Шок!», «Усе маўчалі праўду», «Тое, пра што вы не здагадваліся», гэта чырвоны флажок. Сапраўдная, прафесійна напісаная навіна заўсёды адказвае на залатыя пытанні «што, дзе і калі адбылося», робячы гэта без спробы выклікаць у вас істэрыку і без націску на сарамлівасць або прагнасць. І па-трэцяе — здымкі і відэа. Фэйкавыя матэрыялы вельмі часта суправаджаюцца эфектнымі кадрамі, вырванымі з кантэксту — пажарам, які бушаваў тры гады таму за тысячы кіламетраў, альбо бойкай, змантаванай яшчэ ў мінулым дзесяцігоддзі. Зрабіць здымак экрана і прагнаць яго праз пошук па малюнку — справа адной хвіліны, якая можа выратаваць вас ад распаўсюджвання хлусні.
Што вы атрымаеце ў сухім рэшце?
Пасля таго як вы пратрымаецеся на падобнай дыеце месяц, назапашваючы толькі якасны інфармацыйны бялок, свет вакол пачне дэманстраваць вам дзіўныя перамены. Перш за ўсё, вы фізічна адчуеце аб’ём вызваленага часу — тая вязкая чорная дзірка гадзін, што сыходзіла на бясконцы скролінг, раптам вернецца да вас крышталёва чыстай прасторай. Яе можна будзе накіраваць на рэальныя справы, набыццё новага навыку або на звычайны чалавечы адпачынак, калі вочы не ўпіраюцца ў пікселі. Па-другое, стане прыкметна цішэй унутры — знікне фонавая трывожнасць, тая самая няўлоўная вібрацыя, якая прымушала вас жыць у чаканні бяды. Навіны, нарэшце, зоймуць адпаведнае ім сціплае месца — яны ператворацца ў крыніцу сухіх фактаў, неабходных для прыняцця рашэнняў, а не ў бясконцую драму. І, нарэшце, прыйдзе самае каштоўнае адчуванне спакою і ўпэўненасці, заснаванае на разуменні таго, што пульт кіравання вашым настроем знаходзіцца менавіта ў вашых руках — а не ў руках ананімных аўтараў чутак, якія прагнуць вашай увагі.
Інфармацыйная дыета — гэта не модны трэнд і не спосаб збегчы ад рэчаіснасці, гэта свядомы выбар на карысць ментальнай гігіены, які дазваляе перастаць атручваць сябе бясконцым смеццем і пачаць успрымаць толькі дакладныя і карысныя звесткі. І калі вы хаця б раз адважыцеся на падобны эксперымент, счысціўшы сваю інфармацыйную стужку да бляску, — вельмі верагодна, што вяртацца да ранейшага хаатычнага і небяспечнага спажывання вам ужо зусім не захочацца.
Ульяна ДАБРАВОЛЬСКАЯ,
СШ №8 г.Гомеля, выпускніца
Стань чытачом або аўтарам часопіса!
Падпісныя індэксы «Бярозкі»
74822 — індывідуальны
74888 — індывідуальны льготны для членаў БРПА
